سیاسی

سیاست خارجی شاه به روایت تصاویر آرشیو خبرگزاری آلمان

نویسنده: محمود صالحی - از نگاه منتقدان، در چهل ‌سالگی انقلاب اسلامی، حاصل سیاست خارجی ایران، تشنج، انزوا و تحریم اقتصادی بوده است و پاسپورت شهروندان ایران نیز ارزش چندانی ندارد. اما سیاست خارجی شاه چگونه بود و چه دستاوردی برای ایران داشت؟

در دوران حکومت پهلوی جهان به دو قطب غرب به رهبری آمریکا و پیمان نظامی ناتو از یک سو و قطب شرق به رهبری اتحاد جماهیر شوروی و پیمان نظامی ورشو تقسیم شده بود. کشورهایی که از این دو بلوک پیروی نمی‌کردند نیز در “جنبش عدم تعهد” گرد آمده بودند. (عکس: ۱۴ آوریل ۱۹۶۲ محمد رضا پهلوی در کنار جان اف کندی، رئیس جمهور آمریکا در مانور نیروی دریایی در کارولینای شمالی)
47358726_303
ایران گرچه در دوران‌های گوناگون وزیر خارجه داشت، اما سیاست کلان در عرصه خارجی توسط شاه تعیین می‌شد. سیاست خارجی شاه بطور واضح و روشن در چارچوب بلوک غرب و ضد کمونیستی تعریف می‌شد. (عکس: ۲۴ ژوئیه ۱۹۷۳، دیدار شاه و ریچارد نیکسون، رئیس جمهور آمریکا در کاخ سفید)
47358961_303
شاه در دوران سلطنت خود با تمامی روسای جمهور آمریکا دیدار و گفتگو داشته است. (عکس: یک سال پس از آغاز ریاست جمهوری دوایت آیزنهاور، شاه و همسر دوم‌اش، ملکه ثریا در روز ۱۳ دسامبر سال ۱۹۵۴ به دیدار رئیس جمهور آمریکا رفتند.)
47358810_303
با آغاز ناآرامی‌ها در ایران جیمی‌ کارتر، رئیس جمهور آمریکا به ایران سفر کرد و ضمن “جزیره ثبات” خواندن ایران گفت:« هیچ کشور دیگری برای بررسی مشکلات منطقه‌ای که مورد علاقه هر دو طرف ما نیز هست ارتباط نزدیک‌تری از ایران با ما ندارد و هیچ رهبر دیگری نزد من احترامی عمیق‌تر و رابطه‌ای دوستانه‌تر ندارد». (عکس ۱۵ نوامبر ۱۹۷۷، سفر شاه و شهبانو به آمریکا که با اعتراضات دانشجویی همراه شد)
47358710_303
فرانسه بخصوص در دوران ریاست جمهوری والری ژیسکاردستن از دیگر شرکای مهم سیاست خارجی شاه بود. البته هنوز درباره نقش دولت فرانسه در نشست گوادلوپ که در بحبوحه انقلاب و اوایل دی ماه ۱۳۵۷ با حضور رهبران آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان در مورد وضعیت ایران برگزار شد نقل قول‌های ضد و نقیضی گفته می‌شود. (عکس: ۱۷ فوریه ۱۹۷۵، سفر شاه به سوئیس و دیدار با والری ژیسکاردستن)
47358751_303
یکی دیگر از ارکان سیاست خارجی شاه روابط نزدیک و دوستانه با کشورهای سلطنتی جهان بود. شاه در اردیبهشت سال ۱۳۳۸ برای بازدید عازم کشورهای بریتانیا، دانمارک و هلند شد. او در این سفر در روز ۱۶ اردبیهشت از مرکز پژوهش‌های اتمی بریتانیا نیز دیدار کرد. (عکس: کمک به ملکه الیزابت برای پایین آمدن از کالسکه سلطنتی بعد از عبور از خیابان‌های شهر لندن)
47358991_303
دیدار و ایجاد رابطه با خانواده‌های سلطنتی در شرق آسیا نیز از دیگر اهداف سیاست خارجی شاه بود. او بطور مشخص به تایلند و مالزی نیز سفر کرده بود. (عکس: ژانویه ۱۹۶۸، از چپ: ملکه مالزی، محمدرضا شاه، دولی دولی یانگماها مولیا ساری پادوکابانگویدا یانگدی پرتوان آگونگ، پادشاه مالزی و فرح دیبا)
17667822_303
یکی از نکات جالب در سیاست خارجی شاه، رابطه او با بلوک شرق یا کشورهای کمونیستی است. او بنا به دلایل داخلی (فعالیت حزب توده) و نزدیکی‌اش با غرب می‌توانست سیاست خصمانه‌ای در مقابل اتحاد شوروی و بلوک شرق اتخاذ کند. اما عملا روابط دوستانه‌ای با این کشورها داشت. (عکس: سال ۱۹۶۰ سفر لئونید برژنف، رئیس شورای عالی اتحاد شوروی به تهران)
47358668_303
عکس: ۱۰ اکتبر سال ۱۹۷۲، سفر شاه به اتحاد جماهیر شوروی. دیدار با نیکلای پادگورنی، رئیس جمهور و آلکسی کاسگین، نخست وزیر. شاه در این سفر قرارداد ۱۵ ساله همکاری‌های اقتصادی و صنعتی را امضا کرد.
47358925_303
عکس: ۱۵ مارس ۱۹۷۳، سفر الکسی کاسگین، نخست وزیر اتحاد جماهیر شوروی به تهران و دیدار با شاه و امیر عباس هویدا، نخست وزیر وقت. حاصل این دیدارها ساخت ذوب آهن اصفهان، خریدهای نظامی، ساخت سیلوهای گندم و دیگر پروژه‌های اقتصادی روس‌ها در ایران بود.
47358737_303
عکس: ۲۳ ماه مه سال ۱۹۶۷ بازدید از کارخانه هواپیماسازی در چکسلواکی که در آن دوران جزو بلوک کمونیستی و شرق بود. کشورهای رومانی و یوگسلاوی نیز از دیگر کشورهای کمونیستی بودند که محمدرضا پهلوی سفرهای رسمی به آن‌ها داشت. حاصل سفر به رومانی کارخانه تراکتورسازی تبریز است که در حال حاضر تراکتورهای ساخت این کارخانه به ونزوئلا صادر می‌شود.
47359018_303
شاه با کشورهای عربی که در بلوک غرب جای داشتند روابط حسنه داشت. او حتی با اعزام ارتش به پادشاه عمان در سرکوب جنبش چریکی ظفار کمک رساند. او در آن زمان از سوی منتقدین “ژاندارم منطقه” نامیده شد. ناظران می‌گویند “بخشی از منتقدین دیروز که اکنون در راس حکومت ایران هستند، خود در سوریه، عراق، لبنان و یمن همین نقش را برعهده گرفته‌اند”. (عکس: ۱۸ مارس ۱۹۵۷، سفر شاه به عربستان)
47358618_303
قرارداد الجزایر به اختلاف ایران و عراق بر سر اروند رود (شط العرب) پایان داد. (عکس: سوم مارس ۱۹۷۵، شاه درکنار هواری بومیدین و صدام حسین). صدام پس از انقلاب اسلامی قرارداد الجزایر را بصورت یک‌طرفه لغو کرد و وارد جنگ با ایران شد. پس از حمله عراق به کویت و تشکیل ائتلاف بین‌المللی برای حمله به عراق، صدام حسین با ارسال نامه‌ای به رهبران ایران آن قرارداد را دوباره پذیرفت.
47358879_303
در فوریه ۱۹۵۵ عراق و ترکیه و بعدا ایران، بریتانیا و پاکستان با هدف مبارزه با شوروی “سازمان پیمان مرکزی” (سنتو) را ایجاد کردند. با کودتای عبدالکریم قاسم، نظامی چپگرا در عراق این کشور در سال ۱۹۵۹ از این پیمان خارج شد. پاکستان نیز به دلیل عدم کمک این پیمان در مناقشه با هند در سال ۱۹۷۶ از پیمان خارج شد. (دیدار شاه و ایندرا گاندی، نخست وزیر هند و از رهبران جنبش عدم تعهد سال ۱۹۷۱)
17666287_303
شاه در سیاست‌خارجی‌اش با دو کشور همواره روابط ویژه‌ای داشت. یکی از این کشورها مصر بود. همسر اول شاه، فوزیه فواد، خواهر ملک فاروق پادشاه مصر بود. پس از سقوط سلطنت و قدرت گرفتن پان‌عربیست‌های چپ‌گرا به رهبری ناصر، روابط غیررسمی ایران با اسرائیل تقویت شد. اما پس از روی کار آمدن انور سادات و نزدیکی او به غرب، سادات بهترین دوست شاه و مصر میزبان “ابدی” شاه شد.
47358678_303
آلمان دومین کشوری است که شاه در سیاست خارجی‌اش رابطه‌ای ویژه با آن داشت. این رابطه گرچه شاید با ثریا اسفندیاری، همسر دوم شاه که پدری ایرانی و مادری آلمانی داشت آغاز شد، اما شاه پس از جدایی از ثریا، آلمان را به عنوان الگوی سازندگی پس از ویرانی‌های جنگ و پیشرفت صنعتی مد نظر داشت. (عکس: ۵ مارس ۱۹۷۲، سفر ویلی برانت، صدر اعظم آلمان به تهران)
47358642_303
حاصل روابط ویژه شاه با آلمان خرید صنایع و کارخانجات، سهام کمپانی‌های آلمانی و همچنین سیستم آموزش فنی حرفه‌ای و آغاز تاسیس نیروگاه هسته‌ای در بوشهر بود. همان تکنولوژی که در آغاز بدون مشکل به ایران داده شد، اما بعد از انقلاب اسلامی به پاشنه آشیل جمهوری اسلامی تبدیل شد. (عکس: ۳ نوامبر ۱۹۷۵، سفر هلموت اشمیت، صدراعظم سوسیال دمکرات آلمان)
47358590_303
منبع: دویچه وله

تاریخ چاپ : 18-11-1397

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × 2 =

بستن